Papieren dieren kijken in Artis

De Artis Bibliotheek bezit een verzameling van 80.000 oude dierprenten: de Iconographia Zoologica. Ze werden in de 19e eeuw verzameld en wetenschappelijk gerubriceerd. Bezoekers van de dierentuin krijgen ze normaal gesproken niet te zien. Vanaf nu kun je met Augmented Reality op je smartphone door heel Artis papieren dieren 'in het wild' tegenkomen. Op het camerabeeld van je iPhone of Android zie je niet alleen echte dieren, maar daartussen ook hun papieren tegenhangers - in de juiste verblijven. Zo kan bijvoorbeeld tussen de kudde olifanten opeens een plat exemplaar opduiken.

Zelf uitproberen in Artis kan door met een iPhone of Android naar artis.ab-c.nl te gaan en de instructies te volgen. Na het openen van Papieren Dieren in Layar zie je uitgeknipte dierprenten voor het camerabeeld zweven. Door op zo'n papieren dier te klikken kun je meer prenten uit de collectie bekijken. Voor thuis achter de computer geeft de kaart een indruk.

Erfgoedlab

Deze toepassing is gemaakt in het kader van het Erfgoedlab van Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam, waar ook de Artis Bibliotheek onderdeel van is. Het UvA Erfgoedlab is een ruimte voor onderzoek en experiment rond de relatie tussen erfgoed, wetenschap en publiek. Nog t/m 25 november toont het Erfgoedlab nieuwe ontwikkelingen zoals augmented reality voor gebruik in de erfgoedsector. Ons weblab werd gevraagd een bijdrage te leveren. In de expositieruimte aan de Oude Turfmarkt 129 zijn vijf originele prenten uit de Iconographia Zoologica tentoongesteld. Met behulp van beeldherkenning kunnen bezoekers op hun smartphone verwante prenten van dezelfde diersoort bekijken. De orginele prenten in het Erfgoedlab vormen een soort tweeluik met de virtuele prenten in Artis.

Junaio of Layar

Op het gebied van Augmented Reality zijn er twee veel gebruikte apps ('augmented reality browsers'): Layar en Junaio. In Nederland wordt Layar het meest gebruikt. Voor Papieren Dieren kozen we in eerste instantie echter Junaio omdat die meer mogelijkheden heeft voor beeldherkenning, wat we in het Erfgoedlab op de originele prenten toepassen. Bovendien was tot nu toe onze ervaring dat Junaio stabieler was. Toen ik echter de papieren dieren in de praktijk ging testen in Artis, bleek Junaio niet goed te functioneren - sommige dieren verschenen helemaal niet. Uiteindelijk heb ik het deel in Artis omgezet naar Layar. Dit werkt in de praktijk duidelijk beter, al blijft het afhankelijk van externe factoren zoals GPS- en internetontvangst. Bijkomend voordeel is dat meer mensen Layar kennen en al hebben geïnstalleerd dan Junaio.

Uitgetest

Tien studenten Museumstudies van de Universiteit van Amsterdam hebben de toepassing in Artis uitgeprobeerd. Over het algemeen vonden ze het een leuke toevoeging. Wel gaven ze aan dat de locaties van de dieren soms niet helemaal kloppen, wat valt te wijten aan de storingsgevoeligheid van het GPS-signaal. Opvallend vond ik hun wens om meer achtergrondinformatie bij de prenten. Nu wordt er alleen heel beknopte info gegeven: datering, maker (indien bekend) en natuurlijk welk dier is afgebeeld. Meer informatie is eigenlijk niet beschikbaar; de prentencollectie is in feite slechts een heel grote knipselmap. Ik had verwacht dat de prenten puur visueel hun werk zouden doen, toch is er blijkbaar behoefte aan tekstuele uitleg. Of is dat de academische houding van de studenten? Zij misten ook een inleiding of context. Die inleiding is er feitelijk wel in de vorm van een tekstuele intro in Layar, maar daar kijk je blijkbaar makkelijk overheen, of is die te beknopt? Ik heb er nu ook een verwijzing toegevoegd naar de bovenstaande video.

Een overzicht van alle beschikbare dieren werd ook gemist. Die rol zou de lijstweergave van Layar kunnen vervullen, maar die zit wat verstopt. De kaartweergave is binnen Artis slecht bruikbaar, zo werd terecht opgemerkt, omdat de paden niet op Google Maps staan.

De studenten deden suggesties om de toepassing meer aan te kleden, bijvoorbeeld door er een speurtocht van te maken, een duidelijk hoofdmenu aan te bieden of om de augmented reality-weergave minder centraal te stellen. Dit vergt feitelijk een eigen app buiten Layar om. Dat is wat we hebben gedaan bij rijksmonumenten.info, die eerst alleen in Layar beschikbaar was, maar nu ook als iPhone app met meer opties. Binnen het kader van dit weblab is dat echter niet haalbaar. Ik had ook niet verwacht dat het nodig was, niet alles hoeft altijd even uitgebreid en meer opties zijn niet altijd beter. En elk onderwerp een eigen app leidt ook tot versnippering.

Verrijking of verarming

Uit de reacties van de studenten kwam ook een ander serieus probleem met Augmented Reality naar voren: je bent te veel op het scherm gefocused in plaats van op de werkelijkheid om je heen. "Uiteindelijk komen we ook voor dieren zelf en niet alleen voor prenten" en "Grappig, maar afleidend van de echte dieren" waren enkele van de reacties. Ik ervaar dit zelf ook, bijvoorbeeld bij het gebruik van onze rijksmomumenten app. Terwijl Augmented Reality een verrijking zou moeten zijn van de werkelijkheid, komt het er vaak voor in de plaats. Dan is er sprake van een verarming. Bij het uitproberen van een locatiegebaseerde game voor de iPad merkte ik dat dit zelfs gevaarlijk kan zijn omdat je niet goed op het verkeer let. Ik denk dat het nog wel even duurt voordat de juiste balans tussen echt en virtueel gevonden is; misschien moeten we er gewoon aan wennen. Als technische perikelen beter onder controle zijn scheelt het alvast dat je je niet meer bezig te houden met de vraag of je wel de juiste info voor je hebt of dat de internetverbinding wegvalt.

Meer prenten

De Papieren Dieren-toepassing gebruikt maar een kleine selectie van de meer dan 80.000 prenten uit de Artis Bibliotheek. Bij de selectie is rekening gehouden met welke dieren er in Artis zijn, de visuele aantrekkelijkheid en verspreiding door de tijd. De prenten zijn namelijk wel in de 19e eeuw verzameld, maar uit bronnen zoals boeken en tijdschriften die soms teruggaan tot de 15e eeuw. Er is dan ook een grote variatie in soort, maat en techniek. Dit maakt de collectie juist interessant; samen tonen de prenten hoe diersoorten door de eeuwen heen werden afgebeeld.

Wie meer van de Iconographia Zoologica wil zien kan terecht op het Geheugen van Nederland. Daar staan nu zo'n 20.000 prenten, de komende twee jaar wordt ook de rest gescand en beschikbaar gemaakt.